Indian Polity

భారత రాజ్యాంగ చట్టం – 1858

  • 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటుతో భారతదేశంలో కంపెనీ పరిపాలన అంతమై చక్రవర్తి ( బ్రిటిష్ రాజు లేక రాణి) పరిపాలన ఏర్పడింది.
  • 1858 తర్వాత చేసిన చట్టాలను భారత ప్రభుత్వ చట్టాలు లేదా కౌన్సిల్ చట్టాలు అంటారు.
  • గవర్నర్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా హోదాను వైస్రాయ్ ఆఫ్ ఇండియా గా మార్చారు. మొదటి వైస్రాయ్ చార్లెస్ కానింగ్.
  • భారత రాజ్య కార్యదర్శి అనే కొత్త పదవిని సృష్టించారు. ఇతడు బ్రిటిష్ మంత్రి వర్గానికి చెందినవాడు అన్ని విషయాలలో ఇతనిదే తుది నిర్ణయం. ఇతనికి సహాయంగా 15 మంది సభ్యులతో సలహా మండలి ఏర్పాటు చేశారు మొదటి కార్యదర్శి చార్లెస్ వుడ్.
  • వైస్రాయ్ మరియు గవర్నర్ జనరల్ రెండు హోదాలు ఒకరికే ఉంటాయి.
  • బ్రిటిష్ రాజు లేదా రాణి ప్రతినిధిగా ఉంటే వైస్రాయ్ అని, భారతదేశ పరిపాలనాపరంగా అధిపతిగా ఉంటే గవర్నర్ జనరల్ అని అంటారు.
  • 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు తర్వాత దేశంలో అవసరమైన పరిపాలన సంస్కరణలను ప్రవేశ పెట్టుటకు మరియు భారతీయుల సహకారాన్ని పొందటానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అనేక చట్టాన్ని రూపొందించింది. వీటిని కౌన్సిల్ చట్టాలు అంటారు.

కౌన్సిల్ చట్టం – 1861

  • భారతదేశంలో శాసన నిర్మాణ ప్రక్రియలో మొట్టమొదటిసారిగా భారతీయులకు ప్రాతినిధ్యాన్ని కల్పించారు.
  • 1860 లో బడ్జెట్ పద్ధతి ప్రవేశపెట్టారు.

కౌన్సిల్ చట్టం – 1892

  • 1861 కౌన్సిల్ చట్టంలోని లోపాలను సరిదిద్దడానికి ఈ చట్టాన్ని చేయడం జరిగింది.
  • ముఖ్యంగా 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పడటం, విద్యావంతులైన భారతీయులు బ్రిటిష్ పాలనలోని లోపాలపై ప్రజలను చైతన్యవంతం చేస్తున్న నేపథ్యంలో ఈ చట్టాన్ని రూపొందించడం జరిగింది.

భారత కౌన్సిల్ చట్టం 1909 లేదా మింటో – మార్లే సంస్కరణలు

  • ఆనాటి భారత రాజ్య కార్యదర్శి లార్డ్ మార్లే, భారత వైస్రాయ్ మింటో పేర్లతో ఈ చట్టాన్ని సూచించడం జరిగింది. అందువల్ల దీనిని వింటో మార్లే సంస్కరణ చట్టం అంటారు.
  • వైస్రాయ్ మరియు గవర్నర్ల యొక్క కార్యనిర్వాహక మండలి లో మొట్టమొదటిసారిగా భారతీయులకు సభ్యత్వాన్ని కల్పించారు. ఆ విధంగా సభ్యత్వాన్ని పొందిన మొదటి భారతీయుడు “సత్యేంద్ర ప్రసాద్ సిన్హా”.
  • మహమ్మదీయులకు వారి జనాభా కు మించిన ప్రాధాన్యతను ఈ చట్టం కల్పించింది.
  • మహమ్మదీయ సభ్యులను మహమ్మదీయులే ఎన్నుకునే వీలు కల్పించబడింది ఇందుకోసం ప్రత్యేక మతపరమైన నియోజక గణాలు ఏర్పాటు చేశారు. ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ప్రతిపాదన వచ్చింది.
  • అందుకే లార్డ్ మింటోను ‘మత నియోజక గణాల పితామహుడి’గా పేర్కొంటారు.
  • హిందువులకు, ముస్లింలకు మధ్య వేర్పాటు బీజాలు నాటి అడ్డుగోడలు సృష్టించిందని, భారత విభజనకు ఈ చట్టం దారి తీసింది అని జవహర్ లాల్ నెహ్రూ పేర్కొన్నారు.

భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 లేదా మౌంటేగ్ – చెమ్స్ఫర్డ్ సంస్కరణలు

  • మొదటిసారిగా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ప్రతిపాదించారు.
  • రాష్ట్రస్థాయిలో ద్వంద్వ పాలన ప్రవేశపెట్టారు.
  • రాష్ట్రాల అధికారాలను రిజర్వుడు మరియు ట్రాన్స్ఫర్డ్ రకాలుగా విభజించారు.
  • దేశంలో మొట్టమొదటిసారి కేంద్ర స్థాయిలో ద్విసభా పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టారు ఎగువ సభను రాష్ట్రమండలిగా, దిగుసభను కేంద్ర శాసనసభగా వ్యవహరిస్తారు.
  • కేంద్ర రాష్ట్ర బడ్జెట్ ను వేరు చేశారు. లీ కమిషన్ సూచన మేరకు భారతదేశానికి విడిగా ఒక పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఒక ఆడిటర్ జనరల్ ను ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది.